Aanbieding online!

Leuk nieuws! De aanbieding van Lemniscaat voor de zomer van 2020 staat online, met daarin De Boom met de Bittere Bladeren.

Je vindt hem hier op de website van Lemniscaat:

https://www.lemniscaat.nl/boeken/de-boom-met-de-bittere-bladeren/

En uitgebreider in de aanbiedingsfolder op pagina 14 en 15. Plus op pagina 21, 24 en 25 als onderdeel van Lemniscaat laat de geschiedenis leven internationaal:

https://issuu.com/lemniscaatuitgeverij/docs/aanbieding_zomer2020_digitaal_def_pages

Ik voel me vereerd dat De Boom met de Bittere Bladeren is opgenomen in een lessuggestieboek van 20 historische jeugdboeken van Lemniscaat, met grote schrijvers zoals Thea Beckman, Jan Terlouw en Evert Hartman, maar ook prachtige hedendaagse schrijvers zoals Simone van der Vlugt en Joyce Pool.

Neem alvast een kijkje, en zeg het voort!

Wat doet een redacteur?

‘Is dat boek nou nog niet af?’ krijgt ik tegenwoordig weleens te horen. ‘Wat duurt dat láááng!’ ‘Nee,’ antwoord ik dan geduldig. ‘Het manuscript moet eerst nog geredigeerd worden.’ Weer zie ik vraagtekens in de ogen van mijn gesprekspartner. Ik had het manuscript toch al zo vaak aangepast. Een redacteur: wat doet die dan?

‘De hele boel omgooien,’ grapte ik tegen mijn tante. Maar in elke grap zit een kern van waarheid. Diep vanbinnen was ik bang dat mijn redacteur mijn met moeite opgebouwde huis grondig zou willen verbouwen.

Gelukkig viel dat mee. Na een zorgvuldige keuring bleef het huis overeind. Alleen het interieur had op sommige plekken een poetsbeurt of aanpassing nodig. Ik kreeg een lijst met vragen en tips.

Daar kon ik mee uit de voeten. Sterker nog: ik had er plezier in! Aangespoord door de – zeer rake – punten op mijn lijst, kwam ik op een idee dat het verhaal nog een extra verdieping gaf.

Ik was zelf verbaasd dat het zo goed werkte. Dat moest te maken hebben met de aanpak van mijn redacteur. ‘Wat doet een redacteur volgens jou?’  vroeg ik langs mijn neus weg bij een bespreking.

‘Een redacteur haalt alle obstakels weg die een ultieme leeservaring in de weg staan,’ zei ze. Dat was precies wat ik hoopte: een inhoudelijk antwoord. Geen woord over het belang van verkoopbaarheid waar ik van collega-schrijvers over had gehoord.

‘Wij verkopen op kwaliteit,’ legde de uitgever uit toen ik daar een opmerking over maakte. Kijk, daar word ik nou blij van. Het duurt misschien even, maar dan staat het verhaal ook als een huis.

We zijn nog altijd samen

Het corona-virus is in Rwanda aangekomen, appt Aimée op 15 maart. Wij hebben ook corona, app ik terug. Dit is onwerkelijk. Voor het eerst in onze twintigjarige vriendschap worden we op hetzelfde moment getroffen door dezelfde ramp.

Bijna hetzelfde moment, moet ik zeggen. Als Rwanda haar eerste corona-patiënt identificeert, heeft Nederland al 959 geïnfecteerde en 12 sterfgevallen. Bijeenkomsten voor meer dan honderd mensen zijn verboden. Social distancing is geïntroduceerd.

Rwanda pakt het meteen drastisch aan. Direct na de eerste infectie sluiten alle scholen en universiteiten. Leerlingen van internaten worden – na een coronatest – naar huis gestuurd. Kerken worden gesloten. Geen feesten meer, geen huwelijken.

Onder deze maatregelen blijven de Rwandezen bijzonder rustig. Bij ons is iedereen gehoorzaam, appt Aimée. We kunnen goed regels respecteren. De discipline – die er in Rwanda met de paplepel is ingegoten – lijkt nu goed van pas te komen.

Maar de schrik slaat Aimée toch om het hart. Vier nieuwe gevallen, meldt ze de dag na de uitbraak. Deze ziekte maakt me bang. In haar gezondheidscentrum traint ze mensen hoe met corona om te gaan. Zelf draagt ze een mondkapje en handschoenen.

Op 21 maart telt Rwanda 17 corona-patiënten. Ik vraag aan Aimée of dat besmettingen zijn of sterfgevallen. In Nederland zijn inmiddels 106 mensen overleden aan corona, bijna drieduizend zijn besmet.

Aouf! Bij jullie is het een catastrofe! schrijft Aimée als ze dit bericht leest. Bij ons tot nu toe geen doden. Weer iets dat we nog niet eerder hebben meegemaakt. Niet in Afrika is de ramp op dit moment het grootst, maar in Europa.

Dat neemt niet weg dat Rwanda de maatregelen worden aanscherpt. Geen motortaxi’s meer, geen bussen. De landsgrenzen worden gesloten. Zoveel mogelijk thuisblijven. Alleen mensen in vitale beroepen mogen nog werken. We zijn hier als in de oorlog, schrijft Aimée.

Wij ook, app ik terug, hoewel ik nog nooit een oorlog heb meegemaakt.[1] Gelukkig werkt de digitale communicatie wel. Wanneer ik Aimée bel, vertelt ze over de kranen met zeep die overal in Rwanda zijn geplaatst. Handen wassen is nu activiteit nummer één.

Als ik ophang, denk ik aan wat Rwandezen zeggen bij een afscheid voor langere tijd. Misschien is dat op deze situatie ook van toepassing. Ondanks – of juist dankzij – de maatregelen die onze bewegingsvrijheid beperken. We zijn nog altijd samen.

[1] Later dacht ik aan de toespraak van minister-president Rutte op 16 maart. Daarin zei hij: ‘Want de maatregelen die hier en elders worden getroffen, zijn ongekend voor landen in vredestijd.’

Diversiteit in kinderboeken

Diversiteit in kinderboeken is hot. Zo heeft Kinderboekenambassadeur Manon Sikkel van het bevorderen van diversiteit en inclusiviteit haar speerpunt gemaakt.[1] En pasgeleden gaf freelance journalist Bas Maliepaard[2] nog een lezing over dit onderwerp.

Natuurlijk was ik nieuwsgierig naar wat Bas Maliepaard te vertellen had. Per slot heb ik een boek geschreven vanuit een zeventienjarig, Afrikaans meisje. Maar omdat Bas zijn lezing gaf in het kader van de Nationale Voorleesdagen, richtte hij zich vooral op kinderboeken tot zes jaar.

Er is nog steeds niet genoeg diversiteit, was de strekking van zijn verhaal, hoewel bepaalde groepen bezig zijn met een inhaalslag. In Nederland heeft één op de zes kinderen een niet-westerse migratieachtergrond. In kinderboeken is dat slechts één op de veertien.[3]

Verder kan je onderscheid maken in de manier waarop deze kinderen in boeken voorkomen. Heten ze alleen Ahmed of Sevda en hebben ze een getinte huidskleur? Of gedragen ze zich ook als kinderen met een Marokkaanse- of Turkse achtergrond?

Dan zijn er nog de rollen als ‘vensters en spiegels’ die kinderboeken kunnen vervullen. Zwarte[4] kinderen hebben weinig spiegels, maar wel veel vensters, stelt Bas Maliepaard. Ze krijgen vooral een inkijkje in de blanke cultuur. Bij blanke kinderen is het andersom: zij hebben veel spiegels, maar weinig vensters.

Die opmerking zette me aan het denken. Hoe zit dit bij De Boom met de Bittere Bladeren? De lezer krijgt een inkijkje in een Afrikaanse cultuur, dus het venster is duidelijk. En de spiegel? De – veelal blanke – lezer zal zich niet herkennen in mijn zwarte hoofdpersoon. Toch heb ik het idee dat het verhaal spiegelt. Ik heb er zelfs op mijn homepage over geschreven.

Over deze ingrijpende erfenis wil ik een verhaal vertellen (…) ook omdat de gebeurtenissen in Rwanda ons een spiegel voorhouden. Met welke groep(en) identificeren wij ons? Hoe bepaalt dat onze blik op de wereld? En hoe kan je bij oplopende spanningen de mens in de ander blijven zien?

Voor blanke lezers fungeert dit verhaal dus niet letterlijk als spiegel (huidskleur), maar misschien wel figuurlijk (gedrag). Ik vermoed dat dit eerder voorkomt bij boeken die voor oudere kinderen zijn geschreven. Bovendien ziet mijn hoofdpersoon er niet alleen uit als een Afrikaans meisje, maar gedraagt ze zich ook zo.[5]

Hoe dan ook, De Boom met de Bittere Bladeren bevordert de diversiteit. Zeker als dat laatste overtuigt. Tenminste, dat hoop ik. Wat zouden Bas Maliepaard en Manon Sikkel hiervan zeggen?

[1] Kinderboekenambassadeur 2019-2021.
[2] Bas Maliepaard heeft zich gespecialiseerd in jeugdliteratuur. Hij schrijft hierover voor o.a. dagblad Trouw.
[3] https://kinderboekenambassadeur.nl
[4] Bas Maliepaard heeft de term ‘zwart’ gekozen, maar er kunnen ook andere termen worden gebruikt.
[5] Dit was misschien wel de grootste uitdaging bij het schrijven van deze roman.

 

Wie mag Afrika onderzoeken?

‘Africa, 60 Years of Independence,’ heette de conferentie van het Afrika Studiecentrum[1]. Deze titel prikkelde mijn nieuwsgierigheid. Hoe is het continent sindsdien veranderd? Als schrijver over Afrika wilde ik dat graag weten.

De folder die ik bij aankomst ontving, gaf al wat inzicht. Sinds 1960 zijn er veel meer mensen bijgekomen, vooral jonge mensen. Hoofdsteden zijn explosief gegroeid, er worden meer hectares bebouwd en het vee is in aantal toegekomen.

Helaas zijn veel landen onstabiel. Ons Ministerie van Buitenlandse Zaken stelt[2] dat alleen in Marokko geen speciale veiligheidsrisico’s zijn. De overige landen krijgen het advies ‘wees voorzichtig, er zijn zekere veiligheidsrisico’s’, tot ‘niet naartoe reizen.’

Toch ging de conferentie niet over deze statistieken. Niet Afrika, maar de studie van Afrika stond centraal. Want de fondsen voor deze studie bevindt zich nog grotendeels in het Westen. Inclusief de opgeleide academici en de keuzes van wat wordt bestudeerd.

Wie mag Afrika onderzoeken, was een terugkerende vraag. Westerse wetenschappers, of Afrikaanse academici? En: Afrikastudies moeten gedekoloniseerd worden! Religie bijvoorbeeld, dient vanuit Afrika te worden bestudeerd.

Het dilemma dat hieraan ten grondslag ligt, lijkt dezelfde als in de schrijverswereld. Gemarginaliseerde groepen / samenlevingen moeten hun eigen verhaal kunnen vertellen. Het wringt als westerse, dominante samenlevingen dat voor hen doen.

Mogen westerse academici dan nooit meer Afrika bestuderen? Een voorzichtig antwoord daarop lijkt in dezelfde richting als de schrijverswereld te worden gezocht. Westerse academici kunnen wel in Afrika onderzoek doen, maar dan op basis van een gelijkwaardige uitwisseling met de mensen die ze bestuderen. En bij dat onderzoek speelt taal een sleutelrol.

60 jaar na de onafhankelijkheid werkt de kolonisatie in Afrika dus nog steeds door. De worsteling daarover is actueler dan ooit. Het laatste woord is hier vast nog niet over gezegd.

[1] 30 januari 2020.
[2] December 2019.

Een eiland kopen

Wandelen. Dat wilde mijn Nederlandse vriendin in Rwanda doen. Daarom regelde Aimée toen ze zelf moest werken  een gids. Halverwege de twintig was hij, en zijn naam sprak hij uit als het Engelse ‘verlangen.’ Desire.

Dat Desire nog nooit eerder gids was geweest, mocht de pret niet drukken. Energiek liep hij voor ons uit. In het gebied waar we doorheen kwamen, was toerisme onbekend. Muzungu, muzungu! riepen kinderen op de kronkelpaadjes. Volwassenen beantwoordden verbluft onze begroetingen.

In de middag kwamen we door een dorpje. Aan de linkerkant stonden veel nieuwe huizen. De mensen op de weg keken ons wantrouwend aan. ‘Ze hebben die huizen van de overheid gekregen,’ zei Desire. ‘Eerst woonden ze op dat eiland daar.’ Hij wees naar een meer in de verte.

Toen hij onze vragende gezichten zag, vertelde hij verder. Amerikanen hadden het eiland gekocht. Ze wilden er een toeristenressort op bouwen. Dit strookte met wat we eerder hadden gehoord. Dat het Rwandese beleid erop gericht is om iedereen op het vasteland te huisvesten.[1]

Ik dacht aan de warme ontvangst op een ander eiland,[2] en voelde me ongemakkelijk. ‘Logisch dat ze achterdochtig naar ons kijken,’ vond mijn vriendin. Desire knikte. ‘Misschien zijn ze bang dat jullie ook een eiland willen kopen.’

‘Laten we dat doen,’ grapte ik toen we verder liepen. Ik had er een beetje genoeg van om aangekeken te worden op het gedrag van de blanken vóór mij. Mijn vriendin moest erom lachen. ‘Oké, maar dan mogen de mensen er wel blijven wonen.’

Toen ze bij terugkomst van ons voornemen hoorde, begon Aimée te stralen. ‘Ik zal eens kijken hoe de markt van de eiland ervoor staat,’ zei ze. Het duurde even voordat ze doorhad dat het een grapje was.

Maar was het eigenlijk wel een grapje? Misschien was het net als de klinkende naam van onze gids. Een verlangen.

[1] Dit is makkelijker in verband met onderwijs, gezondheidszorg etc.
[2] Zie de blogs Het eiland waar de oorlog nooit kwam, en de kerk is leuk.

Introvert / extravert

Het contrast tussen Congolezen en Rwandezen heeft me altijd verbaasd. Ze zijn buren, maar verschillen als dag en nacht. Ik wil niet generaliseren, natuurlijk. Groepen over één kam scheren kan gevaarlijk zijn. En toch… ik zie een patroon.

Neem het Kivu-meer. Vijf keer ben ik in Rwanda geweest, en al die keren bezocht ik het Rwandese grensplaatsje Gisenyi. Als je daar op het strand zit, kan je in de verderop aan het water de Democratische Republiek Congo zien liggen.

Regelmatig werd ik op het strand aangesproken. Door jongens, meisjes, jonge vrouwen of mannen. Op luide toon vroegen ze waar ik vandaan kwam, wat ik kwam doen, hoe ik heette. Ze wilden met me op de foto, raakten me aan, klikten met hun camera.

Als ik vroeg waar zij vandaan kwamen, was het antwoord altijd: Congo. Ze bezochten het Kivu-meer aan de Rwandese kant, want bij hen was het strand alleen toegankelijk voor villabewoners achter een hoge muur.

Zo extravert als deze Congolezen heb ik een Rwandees nog nooit gezien. Integendeel: Rwandezen bekijken me liever in stilte. Als ze praten, verheffen ze zelden hun stem. ‘Wil je nog een kopje thee?’ fluisterde een ober een keer alsof hij een geheim vertelde.

Contact maken met zulke introverte mensen is lastig. Na een tijdlang vruchteloos terugkijken, vond ik de sleutel in taal. Een beetje Kinyarwanda doet wonderen. Tijdens mijn laatste bezoek was mijn repertoire uitgegroeid tot een melodieus lied.

Ik: goedemiddag!
Rwandees: yegóo! (bevestiging)
Ik:  Hoe gaat het?
Rwandees: goed. (Korte stilte). Waar kom je vandaan?
Ik: ik ben een umuholandikazi (een Nederlandse vrouw)
Rwandees: yegóo! Waar ga je naartoe?
Ik: ik wandel gewoon wat. Waar ga jij naartoe?
Rwandees: ik ga naar plek X.
Ik: yegóo! Dank u wel.
Rwandees: dank u wel.

‘Die muzungu spreekt Kinyarwanda!’ riep zo’n gesprekspartner een keer verbaasd uit.

Over stereotypes gesproken: Aimée en ik hebben één Congolese vriend. Hij benadert zaken meestal indirect en spreekt bij voorkeur op zachte toon. Zo zie je maar, je moet het bovenstaande niet al te serieus nemen.