Sporen van oorlog

Traces[1] heet het boek dat ik bij het Afrikastudiecentrum heb geleend[2]. Traces: sporen. Sporen van de oorlog in Burundi. Hoe werkt dit conflict door bij jongeren in Nederland en België? Wat zien we en wat blijft onzichtbaar? Een antropoloog en een fotograaf nemen ons mee.

Deze bijzondere samenwerking[3] heeft een reden. De wereld komt binnen via onze zintuigen, schrijft antropoloog Lidewyde Berckmoes. Maar als we het leven onderzoeken en documenteren, moeten we vaak kiezen. In de academische wereld valt de keuze meestal op het geschreven woord, in de kunst vaak op het beeld. Zijn deze onvolledige portretten niet misleidend of zelfs vervreemdend, vraagt ze zich af.

In een dagboekfragment onthult de antropoloog de aanleiding van Traces. Dat is een persoonlijke. Tijdens haar veldwerk in 2015, als de spanning in Burundi zo hoog oploopt dat ze haar huis nauwelijks kan verlaten, wordt een Burundese vriend van haar gedood. Het is te gevaarlijk om de begrafenis bij te wonen. Verslagen verlaat ze het land; verdriet en schuld reizen met haar mee. Terug in Nederland vraagt ze zich af hoe het zit met Burundese jongeren in de diaspora. Welke sporen laat deze oorlog bij hen achter?

Om dit in kaart te brengen, zoekt ze de samenwerking met een fotograaf. Niet alleen omdat een academische tekst slechts een deel van de werkelijkheid beschrijft, maar ook om het verhaal verder te brengen dan de wetenschappelijke wereld. En het moet gezegd: de samenwerking met fotograaf Marieke Maagdenberg ís bijzonder. Je ziet aan haar zorgvuldig geselecteerde beelden[4] dat ze niet over één nacht ijs is gegaan. Haar foto’s beslaan een periode van ruim tien jaar.

Eenvoudig was dat fotograferen niet. De hoofdpersonen van dit verhaal wilden wél graag zichtbaar worden, maar waren er tegelijkertijd doodsbang voor. Afspraken werden op het laatste moment afgezegd, de jongeren kwamen niet opdagen, wilden niet herkenbaar in beeld. De interviews waren al even ingewikkeld. Een jongeman gaf toe dat hij bij zijn eerste ontmoeting over zijn leeftijd had gelogen. Zijn moeder had hem geleerd om dan altijd een paar leugens te vertellen; dat maakt je minder kwetsbaar.

De angst voor zichtbaarheid heeft een goede reden. De jongeren hebben vaak nog familie in Burundi, en wat zij in Nederland en België doen of zeggen kan voor hen gruwelijke gevolgen hebben. Een man vertelde dat bij vergelijkbare omstandigheden zijn vader in Burundi letterlijk in stukken was gehakt. Daarna waarschuwde hij jongeren om heel voorzichtig te zijn.

Het ontwijken, het gefluister, de stiltes, de leegtes, de altijd aanwezig angst: ze resulteren in gefragmenteerde beelden en verhalen. In Traces wordt nooit iets volledig belicht. Voor mij, als schrijfster van De boom met de bittere bladeren, heel herkenbaar. De sporen van oorlog lijken zich niet te beperken tot het land van herkomst. Ze reizen met de getroffen mensen mee.

---

[1] Traces, Lidewyde Berckmoes en Marieke Maagdenberg, Occasional Publication 49 African Study Centre Leiden, 2024.

[2] Het boek is voor €25 te koop op www.afterlives.nl of de webshop van het Afrikastudiecentrum.

[3] Bij Traces hoort ook een website : http://www.afterlives.nl

[4] De foto’s in deze blog zijn gemaakt door Marieke Maagdenberg en mogen niet zonder haar toestemming worden gebruikt.